افزایش سایز قلم | کاهش سایز قلم
تاریخ تولد : ۲۱ آذر ۱۳۰۴
تاریخ وفات : ۰۲ امرداد ۱۳۷۹
شاعر، مترجم، نویسنده، پژوهشگر، روزنامه‌نگار

احمد شاملو متخلص به الف. بامداد یا الف. صبح، شاعر، نویسنده، روزنامه‌نگار، پژوهشگر، مترجم، فرهنگ‌نویس ایرانی و از بنیان‌گذاران و دبیران کانون نویسندگان ایران در پیش و پس از انقلاب در چهارم آذرماه سال ۱۳۰۴ در خانه شماره ۱۳۴ خیابان صفی علیشاه تهران دیده به جهان گشود.

پدرش حیدر نام داشت، و به گفته شاملو در شعر «من بامدادم سرانجام...» از مجموعه مدایح بی‌صله مادرش کوکب عراقی شاملو، از مهاجران قفقازی بود که طی انقلاب بلشویکی ۱۹۱۷ روسیه، به همراه خانواده‌اش به ایران کوچانده شده بود.

شاملو تحصیلات کلاسیک نامرتبی داشت؛ زیرا پدرش افسر ارتش بود و پیوسته از این شهر به آن شهر اعزام می‌شد و از همین روی، خانواده‌اش هرگز نتوانستند برای مدتی طولانی جایی ماندگار شوند.  دوره کودکی را در شهرهایی چون رشت و سمیرم و اصفهان و آباده و شیراز گذراند. (به همین دلیل شناسنامه او در شهر رشت گرفته شد و محل تولد در شناسنامه، رشت نوشته شده‌است.) دوران دبستان را در شهرهای خاش، زاهدان و مشهد و بیرجند گذراند و از دوازده سیزده سالگی شروع به ضبط لغات متداول عوام (که در فرهنگ‌های رسمی ثبت نمی‌شود) کرد. دوره دبیرستان را در بیرجند، مشهد، گرگان و تهران گذراند و سال سوم دبیرستان را مدتی در دبیرستان ایران‌شهر و مدتی در دبیرستان فیروز بهرام تهران خواند و به شوق آموختن زبان آلمانی در مقطع اول هنرستان صنعتی ایران و آلمان ثبت‌نام کرد.

شهرت اصلی شاملو به خاطر نوآوری در شعر معاصر فارسی و سرودن گونه‌ای شعر است که با نام شعر سپید یا شعر شاملویی یا شعر منثور شناخته می‌شود. شاملو که هر شاعر آرمانگرا را در نهایت امر یک آنارشیست تام و تمام می انگاشت، در سال ۱۳۲۵ با نیما یوشیج ملاقات کرد و تحت تأثیر او به شعر نیمایی روی آورد؛ اما برای نخستین‌بار در شعر «تا شکوفه سرخ یک پیراهن» که در سال ۱۳۲۹ با نام «شعر سفید غفران» منتشر شد وزن را رها کرد و به صورت پیشرو سبک نویی را در شعر معاصر فارسی شکل داد. شاملو علاوه بر شعر، فعالیت‌هایی مطبوعاتی، پژوهشی و ترجمه‌هایی شناخته‌شده دارد. مجموعه کتاب کوچه او بزرگ‌ترین اثر پژوهشی در باب فرهنگ عامه مردم ایران می‌باشد. آثار وی به زبان‌های: سوئدی، انگلیسی، ژاپنی، فرانسوی، اسپانیایی، آلمانی، روسی، ارمنی، هلندی، رومانیایی، فنلاندی، کردی و ترکی ترجمه شده‌اند. شاملو از سال ۱۳۳۱ به مدت دو سال، مشاور فرهنگی سفارت مجارستان بود.

«نخستین شب شعر بزرگ ایران» در سال ۱۳۴۷، از سوی وابسته فرهنگی سفارت آلمان در تهران برای احمد شاملو ترتیب داده شد. احمد شاملو پس از تحمل سال‌ها رنج و بیماری، در تاریخ ۲ مرداد ۱۳۷۹ درگذشت و پیکرش در امامزاده طاهر کرج به خاک سپرده شده‌است. عشق، آزادی و انسان‌گرایی، از ویژگی‌های آشکار سروده‌های شاملو هستند.

سال ۱۳۲۶ کار شاعری شاملو با انتشار دفتری به نام «آهنگ‌های فراموش شده» که تنها دفتر شعر او در قالب سنتی و موزون است، آغاز می‌شود. شاملو در مقدمه همان دفتر می‌نویسد: «قطعاتی که در این کتاب جمع شده‌اند، نوشته‌هایی است که در حقیقت می‌بایستی سوزانده شده باشد. آهنگ‌هایی‌ست که خیلی زود از یاد می‌رود... این قدم‌های اولینِ کودکی است که می‌خواسته راه بیفتد. ناچار دستش را به دیوار می‌گیرد، دستش می‌لرزد. سست و مردد است و ناموزون راه می‌رود.»

سال‌ها بعد، شاملو با انتشار قطع‌نامه شعر جدیدی را پایه‌گذاری می‌کند. رضا براهنی در این‌باره می‌نویسد: «در واقع شاملو با قطع‌نامه شعر جدیدی را پیشنهاد می‌کند و التزامی بسیار صریح را بر گُرده شعر می‌گذارد که شاید با ذات شعر به معنای واقعی منافات داشته باشد، ولی ضرورت زمانه، روان‌شناسی خود شاملو و اعتراض عمیق او به قرارداد از هر نوع، نگارش این شعر را ایجاب می‌کرد.»

در سال ۱۳۳۶ با انتشار مجموعه اشعار «هوای تازه»، به عنوان شاعری برجسته تثبیت می‌شود. این دفتر شامل فرم‌ها و تجربه‌هایی متفاوت در قالب شعر نو است. در همین سال مجموعه‌ای از رباعیات ابوسعید ابوالخیر، خیام و باباطاهر را منتشر می‌کند. در سال ۱۳۳۹ مجموعه شعر «باغ آینه» منتشر می‌شود. معروف‌ترین ترانه‌های عامیانه معاصر فارسی همچون پریا و دخترای ننه دریا در این دو مجموعه منتشر شده‌است.

شاملو جوایز متعددی کسب کرد که می‌توان به جوایزی همچون فروغ فرخزاد در سال ۱۳۵۱، سازمان حقوق بشر نیویورک در سال ۱۳۶۹، استیگ داگرمن در سال ۱۳۷۸ و واژه آزاد (هلند) در ۱۳۷۹ اشاره کرد.

شعر:

۱۳۲۶ آهنگ‌های فراموش‌شده، توسط ابراهیم دیلمقانیان منتشر شد.
۱۳۲۹-۱۳۲۶ آهن‌ها و احساس، در چاپ‌خانه یمنی تهران توسط فرمانداری نظامی ضبط و سوزانده شد.
۱۳۳۰-۱۳۲۹ قطعنامه، چاپ اول با مقدمه فریدون رهنما و به هزینه او:۱۳۳۰.
۱۳۳۰ بیست و سه (۲۳)، چاپ مستقل ۱۳۳۰، چاپ‌های سانسور شده دیگر ضمیمه مرثیه‌های خاک.
۱۳۳۵-۱۳۲۶ هوای تازه
۱۳۳۸-۱۳۳۶ باغ آینه
۱۳۴۰-۱۳۳۹ لحظه‌ها و همیشه
۱۳۴۳-۱۳۴۱ آیدا در آینه
۱۳۴۴-۱۳۴۳ آیدا: درخت و خنجر و خاطره!
۱۳۴۵-۱۳۴۴ ققنوس در باران
۱۳۴۸-۱۳۴۵ مرثیه‌های خاک
۱۳۴۹-۱۳۴۸ شکفتن در مه
۱۳۵۲-۱۳۴۹ ابراهیم در آتش
۱۳۵۶-۱۳۵۵ دشنه در دیس
۱۳۵۹-۱۳۵۶ ترانه‌های کوچک غربت
۱۳۶۹-۱۳۵۷ مدایح بی‌صله
۱۳۷۶-۱۳۶۴ در آستانه
۱۳۷۸-۱۳۵۱ حدیث بی‌قراری ماهان

شعر (ترجمه):
غزل غزل‌های سلیمان،
۱۳۴۷.
هم‌چون کوچه‌ای بی‌انتها،
۱۳۵۲.
هایکو، شعر ژاپنی، با ع. پاشایی،
۱۳۶۱.
سیاه همچون اعماقِ آفریقای خودم، (کتاب و نوار صوتی) ترجمه و اجرای شعرهایی از لنگستون هیوز، نشر ابتکار،
۱۳۶۲، ترجمه چند شعر دیگر از هیوز در ۱۳۷۰ با حسن قباد و موسیقی کیت جارت
ترانه‌های میهن تلخ، ترجمه شعرهایی از یانیس ریتسوس، (کتاب و نوار صوتی)، موسیقی میکیس تئودوراکیس، نشر ابتکار،
۱۳۶۰.
ترانه شرقی و اشعار دیگر، ترجمه شعرهایی از فدریکو گارسیا لورکا، (کتاب و نوار صوتی)، موسیقی گیتار آتا هوآلپا یوپانکویی. نشر ابتکار،
۱۳۵۹.
سکوت سرشار از ناگفته‌هاست، (کتاب و نوار صوتی) ترجمه آزاد با محمد زرین‌بال و اجرای شعرهایی از مارگوت بیکل، موسیقی بابک بیات، نشر ابتکار،
۱۳۶۵.
چیدن سپیده دم، (کتاب و نوار صوتی) ترجمه آزاد با محمد زرین‌بال و اجرای شعرهایی از مارگوت بیکل، موسیقی بابک بیات، نشر ابتکار،
۱۳۶۵.

داستان و رمان و فیلمنامه:

زیر خیمه گر گرفته شب، ۱۳۳۵
زنِ پشتِ درِ مفرغی،
۱۳۳۵
حلوا برای زنده‌ها،
۱۳۴۵
درها و دیوار بزرگ چین،
۱۳۵۲
تخت ابونصر (براساس داستان صادق هدایت)، ،
۱۳۵۲
میراث،
۱۳۶۵
روزنامه سفر میمنت اثر ایالات متفرقه امریغ (اوکلند کالیفرنیا)، منتشر نشده‌است

رمان و داستان:

نایب اول، اثر رنه بارژاول، ۱۳۳۰.
پسران مردی که قلبش از سنگ بود، اثر موریوکایی،
۱۳۳۲.
لئون مورنِ کشیش، اثر بئاتریس بک،
۱۳۳۴.
برزخ، اثر ژان روورزی،
۱۳۳۴. ،
زنگار (خزه)، اثر هربرت لوپوریه،
۱۳۳۵.
پابرهنه‌ها، اثر زاهاریا استانکو ترجمه ناقصی با عطا بقایی،.
۱۳۳۷، ترجمه کامل ۱۳۵۰.
افسانه‌های هفتاد و دو ملت در دو جلد،
۱۳۳۹.
۸۱۴۹۰، اثر آلبر شمبون، ۱۳۴۶.
قصه‌های بابام، اثر ارسکین کالدول،
۱۳۴۶.
خزه (ترجمه مجدد زنگار)،
۱۳۵۰.
دماغ، سه قصه و یک نمایش‌نامه اثر ریونوسوکه آکوتاگاوا،
۱۳۵۱.
افسانه‌های کوچک چینی،
۱۳۵۱. ،
دست به دست، نوشته ویکتور آلبا،
۱۳۵۱.
لبخند تلخ،
۱۳۵۱.
زهرخند،
۱۳۵۲.
مرگ کسب و کار من است اثر روبر مرل،
۱۳۵۲.
سربازی از دوران سپری شده،
۱۳۵۲.
شازده کوچولو نوشته آنتوان دو سنت‌اگزوپری. نخست در
۱۳۵۸ با نام مسافر کوچولو در کتاب جمعه منتشر شد و بار دیگر در ۱۳۶۳ به ضمیمه نوار صوتی با موسیقی گوستاو مالر توسط نشر ابتکار انتشار یافت.
بگذار سخن بگویم، اثر مشترک دومیتیلا چونگارا و موئما ویئزر، با ع. پاشایی،
۱۳۵۹.
دن آرام اثر میخائیل شولوخف،
۱۳۸۲.
عیسا دیگر، یهودا دیگر، بازنویسی رمان قدرت و افتخار اثر گراهام گرین، در
۱۳۵۶. ترجمه شد اما تاکنون (۱۳۸۵) چاپ نشده‌است.
گیل‌گمش، تهران، نشرچشمه،
۱۳۸۲.

نمایش‌نامه (ترجمه):

مفتخورها، اثر گرگه چی‌کی، با انگلا بارانی، ۱۳۳۳.
درخت سیزدهم، اثر آندره ژید،
۱۳۴۰.
سی‌زیف و مرگ، اثر روبر مرل، با فریدون ایل‌بیگی،
۱۳۴۲.
نصف شب است دیگر دکتر شوایتزر، اثر ژیلبر سسبرون،
۱۳۶۱.
خانه برناردا آلبا، عروسی خون (با بازبینی مجدد) بار اول در
۱۳۴۷، با یرما در سه نمایشنامه از فدریکو گارسیا لورکا، ۱۳۸۰.

متن‌های کهن فارسی:

حافظ شیراز به روایت احمد شاملو، ۱۳۵۴ تصحیح دیوان حافظ، مقدمه این کتاب پس از انقلاب اجازه چاپ پیدا نکرد و تمام چاپ‌های بعد از چاپ سوم (۱۳۶۰) بدون مقدمه منتشر شده‌است.
افسانه‌های هفت گنبد، نظامی‌گنجوی،
۱۳۳۶.
ترانه‌ها (رباعیات ابوسعید ابوالخیر، رباعیات خیام و رباعیات بابا طاهر)،
۱۳۳۷.

ادبیات کودکان:

خروس زری پیرهن پری، بر اساس قصه آلکسی تولستوی، با نقاشی‌های فرشید مثقالی، ۱۳۳۸ و به صورت نوار صوتی برای کودکان، ۱۳۶۰.
قصه هفت کلاغون، با نقاشی‌های ضیاالدین جاوید،
۱۳۴۷.
پریا، با نقاشی ژاله پورهنگ،
۱۳۴۷، به صورت نوار صوتی با صدای شاعر به نام قاصدک، ۱۳۵۸.
چی شد که دوستم داشتن؟، اثر ساموئل مارشاک، با نقاشی ضیاءالدین جاوید،
۱۳۴۸.
ملکه سایه‌ها، بر اساس قصه‌ای ارمنی، با نقاشی ضیاءالدین جاوید،
۱۳۴۹.
دخترای ننه دریا، با نقاشی ضیاءالدین جاوید،
۱۳۵۷.
قصه دروازه بخت، با نقاشی ابراهیم حقیقی،
۱۳۵۷.
بارون، با نقاشی ابراهیم حقیقی،
۱۳۵۷.
یل و اژدها، بر اساس قصه‌ای از آنگل کرالی یی‌چف، با نقاشی اصغر قره‌باغی،
۱۳۵۸ و با ضمیمه نوار صوتی، ۱۳۶۰.
قصه مردی که لب نداشت، با نقاشی مهردخت امینی